آخر

پیكان: از مصرف‌گرایی تا ساده‌زیستی

نویسنده: روبرت صافاریان
این روزها در سینماهای گروه «هنر و تجربه» فیلم مستندی نشان می‌دهند به نام این پیكان. شروع نمایش این فیلم ۲۶ اردیبهشت بود كه سالگرد توقف تولید اتومبیل پیكان است...
این روزها در سینماهای گروه «هنر و تجربه» فیلم مستندی نشان می‌دهند به نام این پیكان. شروع نمایش این فیلم ۲۶ اردیبهشت بود كه سالگرد توقف تولید اتومبیل پیكان است. در سال ۱۳۸۴ ، در این روز طی مراسمی به‌طور رسمی توقف تولید ماشین ملی ایران اعلام شد. بحث توقف تولید پیكان البته از چند سال بعد از تولد آن در همان دوره پیش از انقلاب شروع و بعد از فراز و فرود بسیار، چند دهه بعد عملی شد. دیگر جزو معلومات عمومی است كه تولید پیكان را شركت ایران ناسیونال براساس طراحی اتومبیل هیلمن هانتر در سال ۱۳۴۶ شروع كرد. طراحی صنعتی پیكان، البته همه متفق‌القول‌اند كه چنگی به دل نمی‌زند، همینطور مشخصات فنی آن. اما هر چه بود، این اتومبیل با همین شكل و شمایل همراه تحولات اجتماعی و فرهنگی ما پیش آمد و بازتابی از تحولات اجتماعی و فرهنگی و حتی ارزشی ایرانیان شد. در ابتدا پیكان نماد گسترش مصرف‌گرایی و صنایع مونتاژ بود. مخالفان آن را به‌عنوان صنعت ملی جدی نمی‌گرفتند. هرچند مسئولان اصرار داشتند پیكان نخستین اتومبیل ملی است و سردمداران وقت حكومت برخی سوار پیكان می‌شدند و پشت فرمان پیكان عكس می‌انداختند. بی‌توجهی به اهمیت راه انداختن خط تولید اتومبیل، هرچند به كمك شركت‌های اتومبیل‌سازی خارجی، ریشه در تفكری داشت كه تنهاصنایع سنگین و از همه مهم‌تر ذوب‌آهن را زیربنای صنعتی شدن می‌دانست و كارخانه‌های تولید لوازم مصرفی را رواج مصرف‌گرایی و افزاینده‌ وابستگی به سرمایه‌داری جهانی تلقی می‌كرد. این دیدگاه به اینكه نفس بنیانگذاری خط تولید خودرو می‌تواند به رونق صنایع دیگر و ساخت قطعات و انباشت تجربه در مدیریت واحدهای صنعتی بزرگ كمك كند و در نهایت گامی باشد در رشد صنعت در كشور توجهی نداشت. تولید پیكان همزمان بود با تولید یخچال و كولر داخلی كه همه نشانه افزایش مصرف طبقات متوسط شهری و بالا رفتن سطح زندگی این طبقات بود. تفكری روشنفكری غالب در آن دوره اصلاً با مصرف مسئله داشت و همین تفكر بود كه با پیكان هم مخالف بود.
پیكان ارزان و ساده بود و خرید آن در وسع اقشار وسیع‌تری از اجتماع. مدل‌های لوكس‌تر آن هم به بازار آمد و تولید آن سال به سال افزایش یافت.آن چنان كه تعداد پیكان در خیابان‌های تهران و شهرستان‌ها از ماشین‌های خارجی ــ بنز و دوفین و واكسال و شورلت و پژو و ب‌ام و غیره ــ فزونی گرفت. اگر عكس‌های قدیمی خیابان‌های تهران را تماشا كنید، از روی فراوانی پیكان می‌توانید حدس بزنید عكس مال چه دوره‌ای است. در عكس‌های تهران دهه 30 و اوایل 40 پیكان دیده نمی‌شود. در عكس‌های یكی، دو دهه بعد از انقلاب شاید تا 80 در صد ماشین‌های خیابان‌های تهران پیكان باشند. به‌طور كلی نوع ماشین‌هایی كه در خیابان‌ها رفت‌وآمد می‌كنند یكی از عواملی هستند كه به فضای خودویژه‌ خیابان‌های یك دوره شكل می‌دهند، كما اینكه وقتی می‌خواهند فیلمی درباره دهه 30 بسازند، تعدادی از اتومبیل‌های آن دوره را در دكور خیابان‌ها قرار می‌دهند.
پیكان كه نماد مصرف‌گرایی بود، در یكی، دو دهه بعد از انقلاب شد نماد ساده‌زیستی. اتاق پیكان عیب‌های زیادی داشت. از درز درها باد می‌آمد داخل ماشین و تق‌وتوق اتاق زیاد بود. بخاری‌اش خوب بود، اما كولر نداشت. در سال‌هایی كه بحث ورود ماشین‌های خارجی یا راه انداختن خط تولید ماشین‌های باب روز مطرح شد، پیكان یك جوری شده بود ماشین مستضعفان. كما اینكه در اوایل انقلاب، تولید «پیكان جوانان» كه قدری شیك‌تر بود، متوقف شد. حالا شكل و شمائل پیكان گره خورد به اندیشه ساده‌زیستی و دوری‌گزینی از تجملات. كما اینكه داشتن كولر داخل ماشین یك جوری تجملات تلقی می‌شد (و هنوز هم كمابیش می‌شود. انواع تاكسی‌ها در تابستان‌ها كولر ندارند یا روشن نمی‌كنند). می‌توان نتیجه گرفت كه توقف پیكان به معنای پایان دوره‌‌ تلقی خاصی از ساده‌زیستی بود كه برخورداری از ساده‌ترین لذت‌های زندگی مثل باد خنك كولر و صندلی راحت‌تر تقبیح می‌شد، فقط صنایع سنگین صنعت تلقی می‌شدند و مصرف ضدارزش بود. توقف پیكان برابر بود با آمدن انواع اتومبیل‌ها و عوض شدن چهره شهر. چشم‌اندازهای اتوبان‌های تهران عوض شد و اتومبیل‌های داخلی و خارجی متنوعی شروع به جلو‌ه‌فروشی در خیابان‌های شهر كردند. این دگرگونی، از دگرگونی‌ دیگری در فرهنگ همگانی سرچشمه می‌گرفت.
كنار گذاشتن پیكان آسان نبود و ذره ذره انجام شد. تلاش شد با عوض كردن موتور و سیستم تعلیق آن، بدنه و ظاهرش را حفظ كنند. چند سالی پیكانی با موتور پژو تولید شد اما در نهایت همه پذیرفتند كه پیكان هم مثل هر چیز عمری دارد و پایان محتومش فرا رسیده است. پیكان هم مانند همه رفتگان خاطرات تلخ و شیرینی از خود در اذهان همه ایرانیان به جا گذاشت. خدایش بیامرزد.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code